Van adviesinflatie naar uitvoeringskracht

Van adviesinflatie naar uitvoeringskracht, waarom Nederland vastloopt en hoe je het weer laat werken

Kernidee
De Rijksoverheid zit in 2024-2025 in een kantelpunt. Jarenlang reageerde het systeem op complexiteit met extra beleid, toezicht, overleg en externe inhuur. Dat leverde adviesinflatie op. Nu dwingen vastlopende dossiers een harde beweging richting uitvoeringskracht, niet uit ideologie, maar uit noodzaak.

Wat er structureel misgaat
• Synchronisatiebreuk tussen beleid en uitvoering
Beleid maakt beloftes en regels, uitvoering krijgt de cumulatieve last, vaak zonder realistische uitvoerbaarheidstoets op capaciteit, data, IT en vakmanschap.
• Bestuurlijke drukte als default reactie
Incidenten leiden tot extra checks, kaders en taskforces. Dit verplaatst eigenaarschap weg van de uitvoering en vergroot de interne verantwoording in plaats van de maatschappelijke impact.
• Risicomijding als systeemkenmerk
Een afrekencultuur plus juridisering remt vakmanschap. Ambtenaren optimaliseren op procedurele veiligheid, niet op oplossend vermogen. AVG wordt in de praktijk vaak als blokkade ervaren, terwijl ruimte voor belangenafweging onderbenut blijft.
• Capaciteitsgroei zonder slagkracht
Het totaal aantal FTE groeit, maar de groei concentreert zich in beleid, advies, control, communicatie en juridische functies. Uitvoerend vermogen blijft achter, vacatures blijven hoog, zeker in IT en techniek.
• Inhuurparadox
Er is politieke druk om inhuur te beperken, maar de overheid heeft specialistische capaciteit afgebouwd en kan schaars talent niet snel of aantrekkelijk genoeg binden. “Tijdelijk” wordt structureel, tegen hoge tarieven.

Waarom dit zichtbaar wordt in drie dossiers
• Hersteloperatie Toeslagen
Extreme juridische complexiteit maakt snelheid en menselijke maat moeilijk. Er ontstaat spanning tussen “controleerbaar recht doen” en “vertrouwen en tempo”. Uitvoeringskosten lopen op, terwijl de doorlooptijden maatschappelijk onacceptabel blijven.
• Groningen
Maatwerk wordt georganiseerd via hardheidsclausules, maar de toepassing is zelf bureaucratisch en traag. Het systeem leunt op wantrouwen en bewijslast, waardoor elk dossier arbeidsintensief wordt en bewoners blijven wachten.
• Asielketen
Permanente crisisstand door structureel te lage begrotingen en ad hoc opschalen. Noodopvang is duurder, taskforces stapelen zich op, structurele capaciteit blijft achter.

Wat er moet kantelen in governance
• Van principaal agent naar stewardship
Beleid en uitvoering als gelijkwaardige partners rond een maatschappelijke opgave, met uitvoeringssignalen als primaire sturingsinformatie.
• Rode kaart voor onuitvoerbare wetgeving
Maak uitvoerbaarheid bindend. Als uitvoering aantoont dat iets niet kan, moet de wetgever herontwerpen in plaats van doordrukken.
• Ketensturing en gegevensdeling als ontwerpprincipes
Burgers ervaren één overheid, governance is versnipperd. Je moet sturen op ketenresultaat, met “eenmalig uitvragen, meervoudig gebruiken” als norm.

Wat er moet kantelen in HR en vakmanschap
• Herwaardering van uitvoerend vakmanschap
Loyale tegenspraak, morele oordeelsvorming, ruimte om te handelen naar bedoeling, met transparant leren in plaats van afrekenen.
• Opleiden voor digitale uitvoeringskracht
Digitale geletterdheid, data, AI, procesontwerp en architectuur moeten kernvaardigheden worden in beleid én uitvoering.
• Moderniseer carrièrepaden
Maak specialistische loopbanen in IT, engineering en wetgeving net zo aantrekkelijk als management en beleid, anders blijft de overheid structureel leegbloeden op schaars talent.

Wat er moet kantelen in processen en technologie
• Stop met agile rituelen zonder besluitkracht
Agile zonder financiering, mandaat en ketenafspraken wordt agile bureaucratie.
• Verkort decision latency
Stuur op de tijd tussen signaal en besluit. Dat is de echte KPI voor wendbaarheid, crisisbestendigheid en betrouwbaarheid.
• I in het hart
IV en ICT zijn geen sluitpost, maar startpunt van beleid. Legacy, datasilo’s en versnipperde standaarden maken elke wetswijziging duur en traag.

Waarom dit nú urgent is
Zonder ingrepen groeit de bestuurlijke drukte door en erodeert gezag verder. Met ingrepen kantelt het systeem van praten over uitvoering naar leveren aan burgers. De keuze is niet technisch of politiek, maar systeemkundig, of je blijft extra lagen stapelen, of je herontwerpt macht, mensen, processen en data rond uitvoerbaarheid.

Call to action
Als je verantwoordelijk bent voor beleid, toezicht of uitvoering, stel jezelf dan één vraag. Welke laag, overlegstructuur of controlemiddel kun je morgen schrappen, zodat je de capaciteit vrijmaakt voor echte levering aan burgers?