Share
Embed
mm ve mm-alti Gozlemlerle Yildiz Olusumu ve Ulusal Radyoteleskop Projesi
Ulusal Astronomi Kongresi, Malatya, Turkey (Aug 28, 2012)
Umut Yildiz
August 28, 2012
Transcript
40 slides
-
Milimetre/Milimetre-altı Gözlemleri ile Yıldız Olusumu ve Ulusal Radyoteleskop Projesi Ulusal
Astronomi Kongresi, Malatya, Agustos 28, 2012 Umut A.Yıldız Universiteit Leiden, Leiden Observatory , Ewine van Dishoeck, Lars Kristensen, WISH takımı ve İbrahim Küçük, Ahmed Akgiray, Fahri Öztürk, Selçuk Topal, Elif Beklen, Gülay Gürkan Uygun, Oktay Ünal Saturday 28 September 13 -
Yıldız Oluşumu •Milimetre/milimetre-‐altı ile nasıl gözlem yapılır? •Yıldız oluşumu sahneleri
ve gözlemleri •Moleküller (astrokimya) bize nasıl yardım eder? •Yıldız oluşumunun ilk saJası (Gömülü Class 0) •Yıldız oluşum bölgelerinde CO, H2O •Ulusal Radyoteleskop Projesi Saturday 28 September 13 -
• Güneş Sistemi’nin ~500 pc çevresi •Farklı galaksilerde molekül gözlemleri
(Selçuk Topal -‐ 12:00) Güneş Merkez 50.000 ışık yılı Bu konuşma Saturday 28 September 13 -
Yıldızlararası Moleküler Bulutlar •Soğuk, karanlık Moleküler Bulutlar, birkaç
ışık yılı büyüklüğünde •T ~ 10K, M★ = 0, τ = o yıl •Yoğunluk 1x104 parçacık/cm-‐3 •Bulut Çöküşü ile yıldız-‐öncesi yoğun çekirdekler (pre-‐stellar cores) oluşmaya başlar (106 yıl) IC 2944 Saturday 28 September 13 -
Yıldızlararası Moleküller •Uzayda şu ana kadar 150’den fazla molekül
bulundu. •Basit moleküllerden (CO, H2O, O2, SiO, CS,...), karmaşık organik moleküllere kadar (CH3CH2OH, OHCH2CH2OH,...) •Dünyada az ama uzayda bol olan (HCO+, N2H+,...) Saturday 28 September 13 -
•Soğuk ve karanlık molekül bulutlarını gözlemek için uzun dalga
boyları kullanılır (IR, mm-‐altı, mm, radyo). Gözlemsel Yöntemler Rotasyonel Titreşim •Molekül Çizgileri (Rotasyonel ve titreşim geçişleri) Kısa Toz Parçacığı Uzun Saturday 28 September 13 -
... n=0 n=1 n=2 Elektronik Geçişler Temel Elektronik Seviye Uyarılmış
Elektronik Seviye UV, Optik T > 104 K Molekül Tayfı Saturday 28 September 13 -
... ... v=0 1 n=0 n=1 n=2 Elektronik Geçişler Titreşim
Geçişleri Temel Elektronik Seviye Uyarılmış Elektronik Seviye UV, Optik IR T > 104 K T~103 K Molekül Tayfı Saturday 28 September 13 -
J=0 1 2 ... ... ... v=0 1 n=0 n=1
n=2 J=0 1 2 ... Elektronik Geçişler Titreşim Geçişleri Rotasyonel Geçişler Temel Elektronik Seviye Uyarılmış Elektronik Seviye UV, Optik IR mm-altı T > 104 K T~103 K T < 102 K Molekül Tayfı Saturday 28 September 13 -
CO Energy [K] Herschel APEX APEX Rotasyonel Enerji Geçişleri -‐
Farklı geçişler farklı sıcaklıkları ve yoğunlukları test edebiliyor -‐ Her bir geçiş için farklı teleskop H2O Saturday 28 September 13 -
•Class 0 ve Class I İlkel yıldız (embedded
protostar) •M★ << Menv, Zaman < 10 000 yıl, Sıcaklık < 70 K •Çift kutuplu moleküler fışkırmalar (bipolar molecular outflows) Gömülü SaJa -‐ Class 0-‐Class I Saturday 28 September 13 -
•Fışkırmalar azalır ve dağılır •Akresyon diski ile madde
aktarımı •M★ > Menv, τ < 2x105 yıl, Tbol~70-‐650 K T-‐tauri SaJası Saturday 28 September 13 -
•Gezegen Oluşturan Disk •Genç yıldızların %70‘inin çevresinde disk vardır.
•Diskin büyüklüğü bizim Güneş Sistemi’mizin büyüklüğü ile kıyaslanabilir •Mdisk ~ 0.01 M!, τ < 106 yıl, Tbol = 650-‐3000 K Gezegen oluşturan disk Saturday 28 September 13 -
Molekül Bulutları Düşük Kütleli Yıldız Oluşumu
mm-‐altı IR optik Gömülü Sa<a T-‐tauri sa<ası Gezegen Oluşturan Disk Anakol Yıldızı Saturday 28 September 13 -
“WISH” Water In Star-‐forming Regions with Herschel PI: Ewine
van Dishoeck http://www.strw.leidenuniv.nl/WISH/ • Herschel Uzay Gözlemevi’nde 425 saat Garanti-‐Zamanlı-‐ Anahtar-‐Proje (Guaranteed Time Key Program) • Amaç: Yıldız oluşum bölgelerinin fiziksel ve kimyasal yapısını H2O ve benzeri molekülleri kullanarak araştırmak • Aynı zamanda APEX ve JCMT’den de tamamlayıcı gözlemler • Takım: 10 ülkede 35 enstituden 80 astrofizikci • Projede yıldız-‐oluşturan çekirdeklerden (pre-‐stellar cores), gezegen olusturan disklere (planet forming disk) kadar farklı evrim aşamaları incelendiği gibi düşük (1 Mo) ile çok yüksek kütleli (>10Mo) Saturday 28 September 13 -
• ESA/NASA • 3.5 metre, mm-altı ve uzak-IR uzay teleskobu
• Mayıs 2009‘da fırlatıldı, L2‘da bulunuyor ve 3.5 yıllık ömrü var ✦ HIFI ✦ Tek-‐pixel heterodyne enstrüman ✦ 480-‐1910 GHz (157-‐625 µm) ✦ Ultra-‐yüksek tayfsal çözünürlük (dv = 0.1 km/s), tayf çizgileri tamamen ayrıştırılabiliyor => kinematik Herschel Space Observatory ✦ PACS ✦ 5x5 spaxels (spatial pixel) 47” x 47” (7000AU x 7000AU ~ 150 pc) ✦ 47-‐220 µm ✦ Çözünürlük fena değil (dv = 150 km/s) 1.1 m (2001) 3.5 m (2010) Saturday 28 September 13 -
• Su ve CO’nun yüksek geçişleri sıcak gazı bulmak için
doğal araç -‐farklı fiziksel bölgeler-‐. • H2O bolluğu yıldız oluşum bölgelerinde çok farklılık gösteriyor: <10-‐8 (cold) – 3x10-‐4 (warm) • CO bolluğu çok daha az farklı • İkisi de yıldızlararası ortamdakı ana soğutucular (etkin). • Oksijenin ana kaynakları -‐diğer moleküllerin oluşumunu etkiliyorlar-‐. • Yorumlamalarda birbirleriyle iyi anlaşıyorlar (complemantary). • Su aynı zamanda Dünya’daki yaşam ile ilişkilendirilebilir pre-‐stellar cores -‐ YSO’s -‐ disks -‐ comets -‐ oceans Neden CO ve H2O Saturday 28 September 13 -
İlkel yıldız zarfı (Protostellar Envelope) C18O Dar FWHM Tgas <
200 K UV ile ısınan Kavite Duvarları (UV heated cavity walls) 13CO, O I, C I 100K < Tgas < 1000K İlkel Yıldızın Fiziksel Yapısı Çift Kutuplu Moleküler Fışkırmalar (Bipolar Molecular Outflows) 12CO, H2O, OH, O I Geniş FWHM Saturday 28 September 13 -
Ne tür tayflar görüyoruz? H2O 202-‐111 CO 10-‐9 CO
6-‐5 CO 4-‐3 CO 2-‐1 Yeni! HIFI ve APEX Gözlemleri d=235 pc 13CO 10-‐9 C18O 9-‐8 C18O 5-‐4 C18O 2-‐1 C18O profilleri 13CO profilleri Isotopolog Geçişleri -‐ 12CO: Broad Component (yüksek hızlı gaz, moleküler fışkırmalar fışkırmalar) -‐ 13CO: Medium C. (Kavite Duvarları) & Narrow C. -‐ C18O: Narrow Component (Zarf) -‐ CO 2-‐1, CO 10-‐9‘dan daha dar çizgi genişliğine sahip. 12CO profilleri Yildiz et al., 2010, A&A Saturday 28 September 13 -
12m APEX, Şili Yüksek çözünürlüklü haritalar •NGC1333 IRAS 4A/4B
ilkel yıldızları (uzaklık: 250pc) •12CO moleküler fışkırmaları Yıldız et al. 2012, A&A Saturday 28 September 13 -
12m APEX, Şili Yüksek çözünürlüklü haritalar •NGC1333 IRAS 4A/4B
ilkel yıldızları (uzaklık: 250pc) •12CO moleküler fışkırmaları Yıldız et al. 2012, A&A Saturday 28 September 13 -
12m APEX, Şili Yüksek çözünürlüklü haritalar •NGC1333 IRAS 4A/4B
ilkel yıldızları (uzaklık: 250pc) •12CO moleküler fışkırmaları Yıldız et al. 2012, A&A Saturday 28 September 13 -
•Line of sight inclinations; •IRAS 4A 㱺 ~45-60o •IRAS 4B
㱺 ~15-30o 12CO 6-5 ile Morfoloji •Yüksek çözünürlüklü 12CO 6-5 verileri IRAS 4B’deki fişkırmaların eğim açısı hakkında bilgi veriyor. Farklı açılardan bakıldığında: Yildiz et al., 2012, A&A Saturday 28 September 13 -
APEX/CHAMP+ CO • Leading campaign to observe CO 6-5, 7-6
+isotopologues in large sample of low-mass YSOs • Disentangling heating mechanisms on scales > 1000 AU • Complementary to HIFI CO observations and proposed ALMA band 9 observations van Kempen et al. (2009a,b), Yildiz et al. (2010, 2012), Yildiz et al. in prep., Karska et al. in prep. L483 L1527 R Cr A BHR71 NGC2071 Serpens Beam ~ 7-9” Maps ~ 2’ x 2’ Saturday 28 September 13 -
Fit to the data Model to the data Outflow Subtracted
13CO 6-5 IRAS4A IRAS4B • UV fotonları da gazı ısıtabilirler • 13CO 6-5 dar çizgi genişlikleri zarfta meydana geliyor. C18O modeli 13CO açıklamak için kullanıldı Yıldız et al., 2012, A&A Kavite Duvarlarında UV ile ısınma Saturday 28 September 13 -
Fit to the data Model to the data Outflow Subtracted
13CO 6-5 IRAS4A IRAS4B • UV fotonları da gazı ısıtabilirler • 13CO 6-5 dar çizgi genişlikleri zarfta meydana geliyor. C18O modeli 13CO açıklamak için kullanıldı Yıldız et al., 2012, A&A Kavite Duvarlarında UV ile ısınma Saturday 28 September 13 -
−10 0 10 20 30 40 ∆α (Arcsec) −30 −20
−10 0 10 20 ∆δ (Arcsec) IRAS 4A IRAS 4B 13CO 6 − 5 0.0 1.5 3.0 4.5 6.0 7.5 9.0 10.5 12.0 Tmb dV • Dikkat: Sağda ışınım şiddeti değişiyor. 13CO 6-5 (Gözlenen Tayf • 13CO 6-5 ile UV ile ısınan gazın bulunduğu yer hakkında ilk direk gözlemsel kanıt elde ettik • IRAS 4A’de, UV ile ısınan gazın kütlesinin, hatta fışkırmalarda gözlenen gazın kütlesinden daha fazla olduğu bulundu. Yıldız et al., 2012, A&A Kavite Duvarlarında UV ile ısınma Saturday 28 September 13 -
−10 0 10 20 30 40 ∆α (Arcsec) −30 −20
−10 0 10 20 ∆δ (Arcsec) IRAS 4A IRAS 4B 13CO 6 − 5 0.0 1.5 3.0 4.5 6.0 7.5 9.0 10.5 12.0 Tmb dV • Dikkat: Sağda ışınım şiddeti değişiyor. −10 0 10 20 30 40 ∆α (Arcsec) −30 −20 −10 0 10 20 ∆δ (Arcsec) 0.0 0.5 1.0 1.5 2.0 2.5 3.0 3.5 4.0 Tmb dV 13CO 6-5 (Gözlenen Tayf − Fışkırmalar • 13CO 6-5 ile UV ile ısınan gazın bulunduğu yer hakkında ilk direk gözlemsel kanıt elde ettik • IRAS 4A’de, UV ile ısınan gazın kütlesinin, hatta fışkırmalarda gözlenen gazın kütlesinden daha fazla olduğu bulundu. Yıldız et al., 2012, A&A Kavite Duvarlarında UV ile ısınma Saturday 28 September 13 -
−10 0 10 20 30 40 ∆α (Arcsec) −30 −20
−10 0 10 20 ∆δ (Arcsec) IRAS 4A IRAS 4B 13CO 6 − 5 0.0 1.5 3.0 4.5 6.0 7.5 9.0 10.5 12.0 Tmb dV • Dikkat: Sağda ışınım şiddeti değişiyor. −10 0 10 20 30 40 ∆α (Arcsec) −30 −20 −10 0 10 20 ∆δ (Arcsec) 0.0 0.5 1.0 1.5 2.0 2.5 3.0 3.5 4.0 Tmb dV −10 0 10 20 30 40 ∆α (Arcsec) −30 −20 −10 0 10 20 ∆δ (Arcsec) 0.0 0.8 1.6 2.4 3.2 4.0 4.8 5.6 Tmb dV 13CO 6-5 (Gözlenen Tayf − Fışkırmalar − Zarftan gelen ışınım) • 13CO 6-5 ile UV ile ısınan gazın bulunduğu yer hakkında ilk direk gözlemsel kanıt elde ettik • IRAS 4A’de, UV ile ısınan gazın kütlesinin, hatta fışkırmalarda gözlenen gazın kütlesinden daha fazla olduğu bulundu. Yıldız et al., 2012, A&A Kavite Duvarlarında UV ile ısınma Saturday 28 September 13 -
−10 0 10 20 30 40 ∆α (Arcsec) −30 −20
−10 0 10 20 ∆δ (Arcsec) IRAS 4A IRAS 4B 13CO 6 − 5 0.0 1.5 3.0 4.5 6.0 7.5 9.0 10.5 12.0 Tmb dV • Dikkat: Sağda ışınım şiddeti değişiyor. −10 0 10 20 30 40 ∆α (Arcsec) −30 −20 −10 0 10 20 ∆δ (Arcsec) 0.0 0.5 1.0 1.5 2.0 2.5 3.0 3.5 4.0 Tmb dV −10 0 10 20 30 40 ∆α (Arcsec) −30 −20 −10 0 10 20 ∆δ (Arcsec) 0.0 0.8 1.6 2.4 3.2 4.0 4.8 5.6 Tmb dV −10 0 10 20 30 40 ∆α (Arcsec) −30 −20 −10 0 10 20 ∆δ (Arcsec) UV-Heated Gas 0.0 0.5 1.0 1.5 2.0 2.5 3.0 3.5 4.0 Tmb dV 13CO 6-5 (Gözlenen Tayf − Fışkırmalar − Zarftan gelen ışınım) = UV ile ısınan gaz • 13CO 6-5 ile UV ile ısınan gazın bulunduğu yer hakkında ilk direk gözlemsel kanıt elde ettik • IRAS 4A’de, UV ile ısınan gazın kütlesinin, hatta fışkırmalarda gözlenen gazın kütlesinden daha fazla olduğu bulundu. Yıldız et al., 2012, A&A Kavite Duvarlarında UV ile ısınma Saturday 28 September 13 -
✦ Yüksek CO geçişleri de sıcak bölgelere hassas ancak gelen
ışınımın hala %50‘si dış çeperlerden gelmiş oluyor, böylelikle T < 50K soğuk bölgeleri gözlüyoruz. ✦ Düşük CO geçişlerinden gelen ışınımın %90’ı T<25-‐30K bölgede oluşuyor (zarfın dış ceperleri daha hassas). C18O IRAS 2A ✦ C18O 9-8 Eup: 238 K 200 K 10 K ✦ C18O 9-‐8 Eup: 238 K İlkel yıldız zarfı Yıldız et al., 2010, A&A Saturday 28 September 13 -
Time Mass D = 1 kpc D = 200 pc
100 km s-1 x275 x25 x250 x140 H2O 110-101 557 GHz Time more important than mass in evolution Caselli et al., Hogerheijde et al., Kristensen et al., McCoey et al., van der Tak et al. Yıldız Oluşumunda Su Pre-stellar Core Class 0 Class I Disks Low Intermediate High Saturday 28 September 13 -
H2O ve CO • H2O tayf profilleri CO 16-15 gibi
yüksek-J CO profillerini takip ediyor. CO 3-2 CO 16-15 H2O 312-303 Ser SMM1 L ~ 30 L⊙◉☉⨀ D ~ 230 pc Saturday 28 September 13 -
•Daha fazla takım arkadaşlarıyla yeniden projeye start verildi. •Ülkemizde radyoastronomi
gibi farklı bir alanda çalışmaların artık hızla başlayıp gelişmesi gerekiyor. •~30 m çanak boyutu •Hangi frekans? •Radyo yerine mm/mm-‐altı, ~50-‐350 GHz civarları •Kesin yer seçimi sonrası belki maksimum 250 GHz. •Multipixel •Gayri-‐resmi uluslararası işbirlikleri farklı kurumlarla tartışılıyor. İlgi duyabilecek ülkeler var. Ulusal Radyoteleskop Projesi Saturday 28 September 13 -
Ulusal Radyoteleskop Projesi •Dünya’da neler oluyor? •Aslında Dünya’da çok az
mm/mm-‐altı teleskobu var, JCMT 15m, IRAM 30m, Nobeyama 45m, APEX 12m, CSO 12m, ve birkaç tane daha... •Ekonomik kriz dolayısıyla bazı teleskoplar kapanıyor, örn: JCMT, CSO ya da bazı Avrupa ülkeleri ESO’ya ağırlık vermek üzere bütçeleri yeniden düzenliyorlar. Saturday 28 September 13 -
Ulusal Radyoteleskop Projesi •Ulusal bir radyoteleskop için mükemmel zamanlama!! •Kapanan
teleskopların yerine yeni projeler henüz yok. •ALMA gibi dev interferometreler için single dish verileri her zaman gerekiyor. •Bu frekanslarda yapılan bilim hala çok popüler ve daha s olmaya devam edecek (ALMA ve Herschel çok ı fazla sorular çıkardı) •Dünya’da bu frekanslarda hiç All-‐Sky-‐Survey yok. Multipixel olursa verimli bir şekilde survey yapılabilir ve tek olur. Saturday 28 September 13 -
•Yarın ESO Director for Science Bruno Leibundgut burada ve
ESO oturumu •Toplantıdaki bütün astronomlara: •ESO’dan kişisel/bilimsel olarak ne bekliyorsunuz? •ESO’ya yarın üye olsak VLT gibi 8m teleskop dahil çalışmalarınıza uygun ESO teleskoplarına proje gönderir misiniz? • [email protected] ve Türkiye’nin ESO üyeliği Saturday 28 September 13