พลิกโฉมการศึกษา สร้างนวัตกรสระแก้ว โดย ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช

พลิกโฉมการศึกษา สร้างนวัตกรสระแก้ว โดย ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช
เสนอในการอบรม "ค่ายสานพลังเครือข่ายอารยวิถี สร้างคนดีรักษ์ถิ่น" โครงการ อารยเกษตร สืบสาน รักษา ต่อยอด ตามแนวพระราชดำริเศรษฐกิจพอเพียงด้วย "โคก หนอง นา แห่งน้ำใจและความหวัง" ระหว่างวันที่ ๑๓ – ๑๕ สิงหาคม ๒๕๖๙ ณ โรงเรียนวังสมบูรณ์วิทยาคม สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาสระแก้ว เสนอวันที่ ๑๕ สิงหาคม ๒๕๖๙ เวลา ๑ ชั่วโมง

Transcript

1. พลิกโฉมการศึกษา สร้างนวัตกรสระแก้ว วิจารณ์ พานิช เสนอในการอบรม "ค่ายสานพลังเครื อข่ายอารยวิถี สร้างคนดีรักษ์ถิ่น" โครงการ อารยเกษตร สื บสาน รักษา ต่อยอด ตามแนวพระราชดาริ เศรษฐกิจพอเพียงด้วย "โคก หนอง นา แห่งน้ าใจและความหวัง" ระหว่างวันที่ ๑๓ – ๑๕ สิ งหาคม ๒๕๖๙ ณ โรงเรี ยนวังสมบูรณ์วทิ ยาคม สานักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาสระแก้ว เสนอวันที่ ๑๕ สิ งหาคม ๒๕๖๙ เวลา ๑ ชัว่ โมง
2. ข้อจากัด • ไม่รู้จริ ง • เพราะไม่ได้เรี ยนด้านการศึกษา • และไม่ได้ปฏิบตั ิในบริ บทของระบบการศึกษา • จึงไม่มี “การเรี ยนรู ้จากประสบการณ์” (Experiential Learning) • พึงฟังโดยยึดตาม กาลามสู ตร เชื่อครึ่ ง ไม่เชื่อครึ่ ง • นาไปทดลอง เห็นผลแล้วจึงเชื่อ (ตนเอง)
3. ถามสหายเอไอ สมรรถนะพืน้ ฐาน (Foundational Competencies) ของมนุษย์ ในยุคปัจจุบันและอนาคตคืออะไรบ้ าง VP
4. คือ "คุณลักษณะและความสามารถภายใน" ที่ช่วยให้มนุษย์นาความรู้ ไปใช้ อย่างมีเป้ าหมาย ปรับตัวได้ในโลกที่มีความซับซ้อน (Complexity) และยังคงความเป็ นมนุษย์เอาไว้ได้ท่ามกลางการ เติบโตของเทคโนโลยีอย่าง AI “ความรู้ ” = VASK เป้ าหมาย = Wellbeing – สุขภาวะ ของตนเอง ผูอ้ ื่น สังคม โลก
5. สมรรถนะพืน้ ฐาน ๔ มิติ • ด้านปัญญาและการคิดเชิงระบบ (Cognitive & Systems Competencies) การจัดการข้อมูล และการแก้ปัญหาที่ซบั ซ้อน Creative Th, Analytical Th, Technological Lit., Creativity & LLL, etc … WEF • ด้านอารมณ์ สังคม และความเป็ นมนุษย์ (Social-Emotional & Human Competencies) ตระหนักรู ้ในตนเองและการกากับตนเอง เห็นอกเห็นใจและการสื่ อสารระดับลึก ยืดหยุน่ และฟื้ นคืน • เป็ นผูก้ ระทาและการเรี ยนรู ้ตลอดชีวิต (Agency & Lifelong Learning) เปลี่ยนจากการ เป็ น "ผูร้ ับ" มาเป็ น "ผูก้ าหนดชีวติ และสังคม" ของตนเอง ใฝ่ รู ้และการเรี ยนรู ้เชิงรุ ก ลงมือปฏิบตั ิสู่ผลลัพธ์ • เท่าทันเทคโนโลยีและจริ ยธรรม (Digital & Ethical Competencies) ตัดสินใจบนพื้นฐาน ของคุณธรรม คุณค่าของความเป็ นมนุษย์ ความเป็ นธรรมในสังคม และผลกระทบต่อสิ่ งแวดล้อมระยะยาว
6. กรอบแนวคิด VASK • V - Values & Mindset ค่านิยม คุณธรรม และกรอบคิดแบบเติบโต (Growth Mindset) • A - Agency & Action การมีส่วนร่ วมและการลงมือทาอย่างมีเป้าหมาย • S – Skills ทักษะการคิดเชิงระบบ การคิดวิพากษ์ และทักษะอารมณ์-สังคม • K – Knowledge ความรู ้เชิงลึกที่สอดคล้องกับบริ บทและการนาไปปรับใช้
7. สมรรถนะพื้นฐานไม่ใช่เพียงความรู ้หรื อทักษะ แต่เป็ น "ศักยภาพในการเรี ยนรู ้และพัฒนา ตนเองตลอดชีวิต"
8. The 7 Foundational Human Competencies (1) • Learning Competency Learn, Unlearn, Relearn, Meta-learning, Curiosity, Reflective practice • Thinking Competency Critical thinking, Systems thinking, Integrative thinking, Design thinking, Computational thinking, Ethical reasoning • Self Competency Self-awareness, Emotional regulation, Growth mindset, Resilience, Grit, Selfdirected learning • Relational Competency Empathy, Compassion, Collaboration, Trust building, Dialogue, Conflict transformation
9. The 7 Foundational Human Competencies (2) • Ethical Competency Integrity, Responsibility, Justice, Respect, Sustainability, Civic responsibility เพราะ AI ทาให้การโกงง่ายขึ้น จึงยิง่ ต้องมี Ethics สู งขึ้น • Adaptive Competency สามารถรับมือความไม่แน่นอน ทดลอง ปรับตัว เรี ยนรู้จากความล้มเหลว นานวัตกรรมมาใช้ • Human–AI Competency AI literacy, Prompting, Verification, AI collaboration, Human oversight, Responsible AI use คนที่เก่งไม่ใช่คนใช้ AI แทนสมอง แต่ใช้ AI ขยายสมอง
10. สิ่งที่เปลี่ยนไปจากอดีต • เมื่อ 20 ปี ก่อน Foundational Competencies มักหมายถึง อ่านออก เขียนได้ คานวณได้ • ปัจจุบนั สิ่ งเหล่านี้ยงั จาเป็ น แต่ไม่เพียงพอเพราะ AI ทาแทนได้ • สมรรถนะพื้นฐานจึงเปลี่ยนจาก Knowledge เป็ น Capability • Experiences → Competencies → Character → Contribution
11. เป้ าหมายที่แท้ของการศึกษา ประสบการณ์ (Experiences) → สมรรถนะ (Competencies) → คุณลักษณะ (Character) → ผูก้ ระทาการเพื่อส่ วนรวม (Contribution) → สุ ขภาวะ (Wellbeing)
12. เป้ าหมายที่แท้ของการศึกษา ประสบการณ์ (Experiences) → สมรรถนะ (Competencies) → คุณลักษณะ (Character) → ผูก้ ระทาการเพื่อส่ วนรวม (Contribution) → สุ ขภาวะ (Wellbeing)
13. กรอบสมรรถนะพืน้ ฐาน ๖ ชัน้ • ชั้นที่ ๑ — ฐานประสาทและการกากับตนเอง (Executive Functions) ถือข้อมูล หลายชิ้นไว้ในใจพร้อมกันเพื่อประมวลผล (Working Memory) ยับยั้งแรงกระตุน้ โดยเฉพาะในโลกที่ ออกแบบมาให้ดึงความสนใจตลอดเวลา (Inhibitory Control) สลับกรอบคิด ปรับมุมมองเมื่อสถานการณ์ เปลี่ยน (Cognitive Flexibility) • ชั้นที่ ๒ — การรู ้คิดเชิงวิพากษ์และการนาทางความซับซ้อน Epistemic Competencies): critical thinking, decision-making, AI literacy, navigating ambiguity • ชั้นที่ ๓ — สมรรถนะเชิงสัมพันธ์และอารมณ์ (Relational & Emotional Competencies): empathy, co-creation, emotional intelligence
14. กรอบสมรรถนะพืน้ ฐาน ๖ ชัน้ • ชั้นที่ ๔ — ความสามารถในการเรี ยนรู ้และปรับตัว (Adaptive / Meta-Learning Competencies): Learnability, Resilience/Adaptability, reflective practice • ชั้นที่ ๕ — อัตลักษณ์และความมัน่ คงภายใน (Identity & Psychological Stability): จิตมัน่ คง, รู ้เท่าทันตนเอง, ความหมายและคุณค่าส่ วนตน • ชั้นที่ ๖ — ปัญญาและจริ ยธรรม (Wisdom & Ethical Judgment): วิจารณญาณเชิง จริ ยธรรม (ethical judgment), คิดเชิงระบบ/องค์รวม (systems & holistic thinking), ปั ญญาเชิงรวมหมู่ (collective wisdom), รับใช้มากกว่าสะสม (service over accumulation)
15. •ชั้น 6: ปัญญา/จริ ยธรรม ← "ควรทาอะไร และเพื่อใคร" •ชั้น 5: อัตลักษณ์/ความมัน่ คง ← "ฉันคือใครท่ามกลางความ เปลี่ยนแปลง" •ชั้น 4: การเรี ยนรู ้/ปรับตัว ← "จะเรี ยนรู ้สิ่งใหม่อย่างไรตลอดชีวิต" •ชั้น 3: สัมพันธภาพ/อารมณ์ ← "จะอยูร่ ่ วมและทางานกับผูอ้ ื่นอย่างไร" •ชั้น 2: การรู ้คิด/วิพากษ์ ← "จะตัดสิ นใจอย่างมีเหตุผลท่ามกลางข้อมูล ท่วมท้นได้อย่างไร"
16. ท่ามกลางกระแสการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี เศรษฐกิจ และสังคมที่รวดเร็ ว แนวคิดเรื่ อง “สมรรถนะ พื้นฐาน” หรื อทักษะที่จาเป็ นของมนุษย์ในยุคปัจจุบนั และ อนาคต ได้รับการนิยามใหม่โดยองค์กรชั้นนาระดับโลก อย่าง World Economic Forum (WEF), OECD และ UNESCO
17. สมรรถนะพื้นฐานของมนุษย์ในยุคนี้ มิได้จากัดอยูแ่ ค่ ความรู ้หรื อทักษะทางเทคนิคเพียงอย่างเดียว หากแต่ เป็ น การผสมผสานระหว่าง "สมรรถนะทางปัญญา" (Cognitive), "สมรรถนะทางสังคมและอารมณ์" (Social-Emotional) และ "สมรรถนะทางเทคนิค" (Technical) อย่างลงตัว
18. สมรรถนะทางปัญญา (Cognitive Competencies) — "คิดเป็ น" • คิดเชิงวิเคราะห์และแก้ปัญหาที่ซบั ซ้อน (Analytical Thinking & Complex ProblemSolving) รวมถึงความสามารถในการคิดอย่างมีวจ ิ ารณญาณ (Critical Thinking) เพื่อแยกแยะ ข้อเท็จจริ งในยุคข้อมูลข่าวสารล้นเกิน • คิดสร้างสรรค์และนวัตกรรม Creativity & Innovation) ทาให้มนุษย์แตกต่างจาก AI • คิดเชิงระบบ (Systems Thinking) มองเห็นความเชื่อมโยงและปฏิสัมพันธ์ระหว่างส่วนประกอบ ต่างๆ ของระบบ • รู ้เท่าทันสารสนเทศและดิจิทลั (Information, Media & Digital Literacy) ค้นหา ประเมิน และใช้ขอ้ มูลอย่างมีประสิ ทธิ ภาพและรู ้เท่าทัน
19. สมรรถนะทางสังคมและอารมณ์ ( Social-Emotional Competencies) — "อยูร่ ว่ มกับผูอ้ ่นื และตนเองให้เป็ น" • ความฉลาดทางอารมณ์และความเข้าอกเข้าใจ (Emotional Intelligence & Empathy) ตระหนักรู ้ เข้าใจ และจัดการอารมณ์ของตนเองและผูอ้ ื่น • ความยืดหยุน่ ความคล่องตัว และความสามารถในการปรับตัว (Resilience, Flexibility & Agility) ในโลกที่คาดเดาไม่ได้ ทักษะนี้คือความสามารถในการฟื้ นตัวจากอุปสรรคและปรับตัว เข้ากับการเปลี่ยนแปลงได้อย่างรวดเร็ ว • ภาวะผูน้ าและอิทธิพลทางสังคม (Leadership & Social Influence) ความสามารถในการ สร้างแรงบันดาลใจ โน้มน้าว และนาพาทีมหรื อเครื อข่ายไปสู่ เป้าหมายร่ วมกัน • การทางานเป็ นทีมและการร่ วมมือ (Collaboration & Teamwork) ทางานร่วมกับผูอ้ ื่น อย่างมีประสิ ทธิ ภาพ ซึ่ งในอนาคตอาจรวมถึงการทางานร่ วมกับ AI ด้วย
20. สมรรถนะเชิงปฏิบตั ิ และจริยธรรม (Practical & Ethical Competencies) — "ทำได้และทำอย่ำงมีหลักกำร" • การเรี ยนรู ้อย่างต่อเนื่อง (Lifelong Learning) WEF ประเมินว่าเกือบ 40% ของทักษะที่ใช้อยู่ ในปัจจุบนั อาจเปลี่ยนแปลงหรื อล้าสมัยภายในปี 2030 ดังนั้น "ความตั้งใจใฝ่ เรี ยนรู ้" (Willingness to learn) และความสามารถในการเรี ยนรู ้ดว้ ยตนเองจึงกลายเป็ นสมรรถนะพื้นฐานที่สุด • ความรับผิดชอบและจริ ยธรรม (Responsibility & Ethics) UNESCO และ OECD เน้นย้าว่า ความรับผิดชอบ ความยัง่ ยืน และจริ ยธรรมไม่ใช่ทกั ษะ "แบบนุ่มนวล" อีกต่อไป แต่เป็ นสมรรถนะพื้นฐานที่ จาเป็ นสาหรับการนาทางความท้าทายระดับโลก เช่น การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและผลกระทบของ AI
21. เป้ าหมายการเรียนรู้ • อ่านออกเขียนได้คิดเลขเป็ น → เรี ยนรู ้อย่าง ลึก • Deep Learning … The 6Cs • Character (อุปนิสยั ) Citizenship (ความเป็นพลเมือง) Collaboration (การทางานร่วมกัน) Communication (การ สื่อสาร) Creativity (ความสร้างสรรค์) Critical Thinking (การคิดเชิงวิพากษ์) • เพื่อฝึ กประยุกต์ใช้ ค. ทักษะ สมรรถนะ ใน สถานการณ์ จริ ง โดยมีโค้ ชหนุน Gotoknow.org/posts/727980
22. ความหมาย (meaning)
23. Maslow’s Hierarchy of Needs ความหมาย คุณค่า Give > Take เลยผลประโยชน์ ส่วนตน
24. of Identity Development ตัวตนอ่ อนแอ บังคับใจตนเองไม่ ได้ พัฒนาตัวตนของ นร. และครู แล้ วฝึ กละตัวตน
25. รู ้เท่าทันอารมณ์ ของตนเอง (self-regulation) และผูอ้ ื่น (empathy) จิตศึกษา
26. มาโรงเรี ยนเพื่อฝึ ก ปฏิสมั พันธ์ทางสังคม ระบบนิเวศการเรี ยนรู ้ AI แทนครู ไม่ได้
27. มีตวั ตน มีอตั ลักษณ์ มัน่ ใจในตนเอง กล้าแสดงออก มีเป้าหมายชีวติ
28. มีเป้าหมายชีวติ ที่ยงิ่ ใหญ่กว่าเพื่อตนเอง
29. มีความมัน่ คงในคุณธรรม ทนความยัว่ ยวนได้
30. สิ่ งที่สงั คมไทยต้องการ ที่สุด เพื่อร่ วมพลิกโฉม มีความมัน่ คงในคุณธรรม สังคม สู่ ประเทศรายได้ ทนความยัว่ ยวนได้ สู ง สังคมดี ... อารยะเกษตร เขตของความเจริ ญ คนดีมาอยูร่ ่ วมกัน
31. ฝึ ก vmPFC ด้วย Kolb’s Experiential Learning Cycle แล้ วเอาหลักการ ไปทดลองใช้ เชื่ อครึ่ง ไม่ เชื่ อครึ่ง สร้ างนิสัยสะท้ อนคิด Reflective Habit เรียนรู้ ทกั ษะการ ตกผลึกหลักการ
32. ฝึ ก สมรรถนะด้ านสั งคมและอารมณ์ (SEL) • เข้าใจและจัดการอารมณ์ของตนเอง • ตั้งเป้าหมายและแสดงความรับผิดชอบ • แสดงความเห็นอกเห็นใจผูอ้ ื่น • สร้างและรักษาความสัมพันธ์เชิงบวก • ตัดสิ นใจอย่างมีจริ ยธรรม สังคม-อารมณ์ศึกษา พัฒนาคุณภาพพลเมืองไทย Gotoknow.org/posts/tags/SEL
33. พลังนักเรียนผูก้ ระทาการ เพื่อการเรียนรู้ของตน • นักเรียน และครู • เป็ นหุน้ ส่ วนกัน ในการริ เริ่ ม • ร่ วมกับ ผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสี ยอื่นๆ ใช้เครื่องมือ TSA – Transformative Student Action CCC – Critical Civic Creativity/Care/Culture YPAR – Youth Participatory Action Research
34. พลังนักเรียนผูก้ ระทาการ เพื่อการเรียนรู้ของตน • นักเรียน และครู • เป็ นหุน้ ส่ วนกัน ในการริ เริ่ ม • ร่ วมกับ ผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสี ยอื่นๆ ใช้เครื่องมือ TSA – Transformative Student Action CCC – Critical Civic Creativity/Care/Culture YPAR – Youth Participatory Action Research
35. หนุน ให้ นร. ขับเคลื่อน การเรียนรู้ ของตนเอง
36. Student Engagement Continuum
37. อารยะเกษตร = PBL (Project-Based Learning) ของการเรียนวิชา • เรี ยนรู ้จากการปฏิบตั ิ อย่างมีเป้าหมาย – เรียนวิชาจากการปฏิบัติ • Experiential Learning / KELC (Kolb’s Experiential Learning Cycle) • ฝึ กเป็ นนักสะท้อนคิด (reflection) ตกผลึกหลักการ (ทฤษฎี) จากการปฏิบตั ิ • ครู ฝึ กเป็ นนักตั้งคาถาม PLC ครู นกั ตั้งคาถามฝึ กนักเรี ยนสะท้อนคิด • ครู ฝึ กเป็ นนักออกแบบการเรี ยนรู ้จากประสบการณ์ ... PLC ครู นกั ออกแบบ สู่ การเรี ยนรู ้วิชา • สะท้อนคิดประเมินตนเอง feedback ให้กาลังใจตนเอง และเพื่อนๆ • อารยะ = จิตบวก จิตใจสู ง อารยะเกษตร เรี ยนครบ VASK
38. พลิกโฉมระบบประเมิน • จาก Content-Based → Competency & Performance-Based ก) Authentic Assessment เปลี่ยนข้อสอบปรนัย/อัตนัย → ประเมินผ่านโครงการ หรื อแก้โจทย์จริ งของสังคมและภาคธุรกิจ ข) ประเมินพฤติกรรมและการแก้ปัญหา วัดความสามารถในการนาทีม การสื่ อสาร การตัดสิ นใจภายใต้ความกดดัน และ การบริ หารความขัดแย้ง ฯลฯ • ขยายสู่ Holistic Evaluation ก) วัดการเติบโตภายใน: Self-awareness, Empathy, Resilience, etc. ข) เน้น การประเมินความก้าวหน้าของตนเอง ไม่เปรี ยบเทียบกับผูอ้ ื่น • นร. เปลี่ยนจาก "ผูถ้ ูกประเมิน" → "ผูข้ บั เคลื่อนการประเมิน” ก) FA & CF ข) Reflective Practice บันทึกการสะท้อนคิด ค) 360-Degree Feedback • ใช้ระบบดิจิทลั บันทึกร่ องรอยการเรี ยนรู ้
39. สรุป สร้ำงนวัตกรสระแก้วโดย • ตั้งเป้าหมายการเรี ยนรู ้ให้สุดทางของ “สุ ขภาวะ” (Wellbeing) เลยผลประโยชน์ของตนเอง • Agentic Learners, Co-creators • เรี ยนจากการปฏิบตั ิ แล้วสะท้อนคิด (สู่ หลักการ) ร่ วมกัน หมุนเป็ นวงจรเรี ยนรู ้ จากการปฏิบตั ิ (Kolb’s Experiential Learning Cycle) - พัฒนาทักษะเรี ยนรู ้ตลอดชีวิต • เรี ยนเพื่อพัฒนาสมรรถนะครบด้าน ด้วยมุมมองต่อ “สมรรถนะพื้นฐาน” แนวใหม่ • ประเมินผลแนวใหม่ ใช้คะแนนสอบเพียง ๒๐% นอกนั้นประเมินผลการปฏิบตั ิ แบบ ๓๖๐ องศา และการสะท้อนคิด (reflective journal)